Çalışma izni kimler için zorunludur?
Türkiye’de bir şirketle iş sözleşmesi imzaladıysanız, işe yalnız sözleşmeye dayanarak başlayamazsınız. Geçerli ikamet izni de tek başına çalışma hakkı vermez. Kural olarak yabancı, çalışmaya başlamadan önce çalışma izni veya uygun bir çalışma izni muafiyeti almalıdır. İzin çoğu durumda belirli işverene, işyerine ve göreve bağlıdır. Başka bir işveren yanında çalışmaya geçişte yeni başvuru gerekebilir.
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, çalışma iznine ilişkin temel kuralları düzenler. Çalışma izni, kural olarak geçerlilik süresince ikamet izni yerine de geçer. Uluslararası koruma başvuru sahipleri, şartlı mülteciler ve geçici koruma sağlanan yabancılar için bu konuda özel kurallar bulunur. Mavi Kart sahipleri ile mülteci veya ikincil koruma statüsü sahipleri de farklı hükümlere tabidir. Bu nedenle kişinin Türkiye’deki hukuki statüsü başvuru yolundan önce belirlenmelidir.
Başvuru yurt içinden mi, yurt dışından mı yapılır?
Türkiye’de bulunan yabancı adına yurt içinden başvuru yapılabilmesi için uygun bir ikamet izni gerekir. Bu izin en az altı aylık süre için düzenlenmiş olmalıdır. Ayrıca başvuru tarihinde geçerliliğini korumalıdır. Başvuruyu çoğunlukla işveren veya işverenin yetkilendirdiği kişi, e-Devlet üzerinden Yabancıların Çalışma İzinleri Başvuru Sistemi aracılığıyla yapar. Genel Müdürlük tarafından belirlenen bazı yabancılar için geçerli ikamet izni aranmadan yurt içi başvuru yapılabilir.
Yurt içi başvuru şartı yoksa süreç dış temsilcilikte başlar. Yabancı, vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk büyükelçiliğine ya da başkonsolosluğuna başvurur. Dış temsilcilik yabancıya 16 haneli bir referans numarası verir. Türkiye’deki işveren bu numarayı kullanarak elektronik başvuruyu tamamlar. Yabancının dış temsilcilikte yaptığı işlem, işverenin sistem başvurusunun yerine geçmez.
İş sözleşmesi, pasaport, diploma ve işyerine ait mali belgeler başlıca evraklar arasındadır. Mesleğe ve sektöre göre ek belge veya ön izin istenebilir. Bilgi ve belgeleri tam olan usulüne uygun başvuruların değerlendirmesi otuz gün içinde tamamlanır. Ek belge istenirse süre, belgenin sisteme yüklendiği tarihten itibaren işler. Bu süre izin verileceği anlamına gelmez; yalnız değerlendirme süresidir.
İşveren ve yabancı hangi şartları sağlamalıdır?
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, başvuruyu uluslararası işgücü politikası ile ilan edilen değerlendirme kriterlerine göre inceler. Bilanço esasına tabi işyerlerinde her yabancı için en az beş Türk vatandaşının istihdamı genel kuraldır. Yeni kurulan işyerinde ödenmiş sermayenin en az 500.000 TL olması gerekir. Faaliyetteki işyeri ise üç mali ölçütten birini karşılamalıdır. Bunlar 500.000 TL ödenmiş sermaye, 8.000.000 TL net satış veya 150.000 ABD doları ihracattır. Sektörel istisnalar ve özel hükümler saklıdır.
Yabancıya bildirilecek brüt ücret, görevine uygun alt sınırı karşılamalıdır. Üst düzey yöneticiler ve pilotlar için sınır, brüt asgari ücretin beş katıdır. Mühendis ve mimarlarda dört kat uygulanır. Diğer yöneticiler için üç kat aranır. Uzmanlık veya ustalık gerektiren işlerde sınır iki kattır. Ev hizmetleri ile diğer işlerde ücret, brüt asgari ücretin altında olamaz. Başvurudaki görev, sözleşmedeki ücret ve fiilî çalışma birbiriyle uyumlu olmalıdır.
Bu ölçütlerin sağlanması tek başına izin hakkı doğurmaz. Bakanlık işgücü piyasasını, yabancının niteliğini ve işin uzmanlık gerektirip gerektirmediğini de değerlendirir. Yalnız Türk vatandaşlarının yapabileceği meslekler için çalışma izni düzenlenmez. Sağlık ve eğitim gibi alanlarda ilgili kurumdan ön izin alınması gerekebilir. Yanlış görev kodu, eksik mali belge veya sözleşmeyle uyumsuz ücret başvurunun reddine yol açabilir.
Her işyeri için beş Türk çalışan şartı aranır mı?
Beş Türk vatandaşı istihdamı her başvuruda değişmez bir şart değildir. Kriterler; bilişim, turizm, sağlık, eğitim, hayvancılık ve bazı üretim faaliyetleri için özel hükümler içerir. Örneğin bazı bilişim görevlerinde istihdam ve mali yeterlilik kriterleri uygulanmaz. Turizm işletmesinin belgesi, faaliyeti ve yabancının görevi de değerlendirmeyi değiştirebilir. Sağlık ve eğitim sektörlerinde ilgili bakanlık veya Yükseköğretim Kurulu ön izni gündeme gelebilir.
3 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe giren istisnaya göre bazı yurt içi başvurularda istihdam ve mali yeterlilik kriterleri uygulanmaz. Yabancının son üç yılda Türkiye’de en az bir yıl yasal kalmış olması gerekir. İstisna, aynı işyerinde bu şartı sağlayan en fazla üç yabancı için geçerlidir. Bu kapsamdaki yabancı çalışanların sayısı Türk vatandaşı çalışanların sayısını aşamaz. Dördüncü ve sonraki yabancılar için genel kriterler yeniden gündeme gelir.
Bir şirketin ortağı olmak da kendiliğinden çalışma hakkı sağlamaz. Şirket ortağı veya kendi namına çalışan yabancı için ayrı mali ve istihdam ölçütleri uygulanır. Ortaklık payı, şirkete konulan sermaye ve izin süresinde sağlanacak istihdam birlikte incelenir. Şirket kuruluşunun tamamlanmış olması, çalışma izni başvurusunun olumlu sonuçlanacağını garanti etmez.
Çalışma izni ne kadar süreyle verilir ve nasıl uzatılır?
İlk süreli çalışma izni, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşamaz. Bu izin ilk başvuruda en çok bir yıl için düzenlenir. Aynı işveren yanında yapılan ilk uzatma başvurusunda en çok iki yıllık izin verilebilir. Sonraki uzatmalarda üst sınır üç yıldır. Bunlar azami sürelerdir. Bakanlık, başvurunun özelliklerine göre daha kısa süreli izin düzenleyebilir.
Uzatma başvurusu, mevcut iznin sona ermesine altmış gün kalmasından itibaren yapılabilir. Başvuru her durumda izin süresi dolmadan tamamlanmalıdır. Süresinden sonra yapılan başvuru uzatma sayılmaz ve ilk başvuru kurallarına göre değerlendirilir. Süresinde uzatma başvurusu yapılan yabancı, karar verilene kadar aynı iş ve işyerinde çalışabilir. Bu imkân, eski iznin bitiminden sonra en fazla doksan gün sürer.
Çalışma izni reddedilirse ne yapılabilir?
Başvuru; değerlendirme kriterlerinin karşılanmaması, gerekli niteliğin kanıtlanamaması veya mesleğin yabancılara kapalı olması nedeniyle reddedilebilir. Yanlış ya da yanıltıcı belge de ret sebebidir. Kamu düzeni, kamu güvenliği ve kamu sağlığına ilişkin kanuni nedenler ayrıca değerlendirilir. Ret gerekçesi ile başvuru dosyası birlikte incelenmelidir. Belge eksikliği ile esasa ilişkin olumsuzluk aynı hukuki sonucu doğurmayabilir.
Bakanlık kararına karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde elektronik sistem üzerinden itiraz edilebilir. İtiraz dilekçesinde ret gerekçesine somut cevap verilmesi ve destekleyici belgelerin sunulması gerekir. Bakanlık itirazı reddederse idari yargı yolu açıktır. Ret sebebi giderilebiliyorsa yeni başvuru yapılması da mümkündür. Ancak yeni başvuru, itiraz ve dava sürelerini kendiliğinden durdurmaz.
Danıştay 10. Dairesinin 22 Haziran 2022 tarihli, E.2017/3116 ve K.2022/3433 sayılı kararı bu alandaki yargısal denetimi gösterir. Daire, kamu düzeni ve güvenliği gerekçeli iptal için yeterli ve ciddi bilgilerin bulunmasını aramıştır. İşlemden sonra ortaya çıkan bir bilgi, işlemin eski tarihli gerekçesini tek başına doğrulamaz. Uyuşmazlık, işlem tarihinde yürürlükte olan ve sonradan kaldırılan 4817 sayılı Kanun dönemine aittir. Buna rağmen karar, idari işlemin sebebinin işlem tarihinde mevcut olması gerektiğini ortaya koyar.
İzin çıktıktan sonra hangi işlemler yapılmalıdır?
Olumlu karar, başvurunun bütün işlemlerinin tamamlandığı anlamına gelmez. Bildirilen çalışma izni harcı ile değerli kâğıt bedeli otuz gün içinde ödenmelidir. Süresinde ödeme yapılmazsa başvuru reddedilir. Yurt dışı başvurusunda yabancı çalışma vizesini aldıktan sonra Türkiye’ye giriş yapar. Bu kişiler girişten itibaren en geç yirmi gün içinde adres kayıt işlemini tamamlamalıdır.
Yurt içinden izin alan yabancının, izin başlangıcından itibaren bir ay içinde sosyal güvenlik yükümlülükleri yerine getirilerek işe başlaması gerekir. Yurt dışı başvurusunda bu süre kural olarak ülkeye girişten itibaren bir aydır. İşe başlama, ayrılma ve iznin sonlandırılmasını gerektiren değişiklikler Bakanlığa süresinde bildirilmelidir. İşveren değişikliği veya izin belgesindeki görevden farklı çalışma için yeni başvuru gerekebilir.
İzin veya geçerli muafiyet olmadan çalışma, hem yabancı hem de işveren bakımından idari yaptırım doğurur. İzinsiz çalışan yabancı, sınır dışı işlemlerinin değerlendirilmesi amacıyla İçişleri Bakanlığına bildirilir. Bu bildirim her olayda kendiliğinden aynı sonucu doğurmaz. Yabancının statüsü, tespit biçimi ve somut olayın özellikleri ayrıca incelenir.
Sık Sorulan Sorular
İkamet izni bulunan yabancı ayrıca çalışma izni almalı mı?
Evet. İkamet izni, kural olarak tek başına çalışma hakkı vermez. Yabancının işe başlamadan önce çalışma izni veya durumuna uygun bir çalışma izni muafiyeti alması gerekir.
Çalışma izni başvurusu kaç günde sonuçlanır?
Bilgi ve belgeleri tam olan usulüne uygun başvuruların değerlendirmesi otuz gün içinde tamamlanır. Ek belge istenirse süre, istenen belgelerin sisteme yüklendiği tarihten itibaren başlar.
Şirket kuran veya şirkete ortak olan yabancı çalışabilir mi?
Şirket kurmak veya pay sahibi olmak tek başına çalışma hakkı vermez. Şirkette fiilen çalışacak yabancı için ortaklık payı, sermaye ve istihdam şartlarına göre çalışma izni gerekebilir.
Çalışma izni başvurusu reddedilince yeniden başvuru yapılabilir mi?
Ret sebebi giderildikten sonra yeniden başvuru yapılabilir. Ayrıca kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir. İtirazın reddi üzerine idari yargı yolu gündeme gelebilir.